خواص گلابی

علی‌رغم پیشرفت‌های علم شیمی آلی، گیاهان هنوز هم به عنوان منبع مهم تجاری برای تهیه و تامین ترکیبات شیمیایی و طبیعی مورد استفاده هستند. امروزه، بیش از یک چهارم داروهای تهیه شده در دنیا دارای منشاء گیاهی هستند که یا مستقیما از گیاهان عصاره‌گیری شده‌اند و یا براساس ترکیب گیاهی، مدوله و سنتز شده‌اند. در این بهره‌گیری توجه به ترکیبات آلی تولیدی در گیاه از جمله متابولیت‌های اولیه و ثانویه مهم است. در علم بیوشیمی مواد شرکت‌کننده در متابولیسم یا سوخت و ساز سلولی را متابولیت می‌نامند. در واقع متابولیت‌ها ترکیبات واسطه یا محصول سوخت و ساز سلول زنده هستند و معمولاً اشاره به مولکول‌های کوچک شرکت‌کننده در سوخت و ساز سلولی دارد.
متابولیت اولیه مستقیماً در رشد و متابولیسم گیاه درگیر هستند و شامل کربوهیدرات‌ها، لیپیدها، پروتئین‌ها و اسیدهای نوکلئیک می‌شوند. در گیاهان متابولیت‌های اولیه طی فرایند فتوسنتز تولید شده و سپس در ساخت ترکیبات سلول نقش آفرینی می‌کنند. متابولیت‌های ثانویه گیاهی ترکیباتی هستند که توسط سلول‌های گیاه تولید می‌شوند. گیاهان و قارچ‌ها حاوی مسیرهای متابولیکی متنوعی هستند که از مسیرهای تولید متابولیت‌های اولیه منشعب شده و منجر به تولید ترکیباتی می‌شوند که موجود زنده به آن‌ها از نظر ادامه حیات نیازی ندارد. مجموعه این راه‌های متابولیکی حاشیه‌ای را متابولیسم ثانویه گویند. فرآورده‌هایی را که از راه‌های زیستی حاشیه‌ای تولید می‌شوند متابولیک ثانویه می‌نامند. برخی گروه‌های متابولیت ثانویه شامل گروه‌های زیر هستند:
آلکالوئیدها، ترپنوئیدها، فلاونوئیدها، لیگنین، و لیگنان‌ها
روش‌های زیست‌فناوری و تکنیک‌های نوین برای افزایش تولید متابولیت‌ها در گیاهان وجود دارند که با توجه ظرفیت این مقاله از نشریه نهنگ نو فقط به بیان چکیده چند مورد از آن‌ها بسنده می‌کنیم:
روش‌هایی مانند کشت بافت و سلول، مهندسی متابولیت، اصلاح، نانوتکنولوژی، روش‌های به زراعی و به نژادی، فقط چند مورد از روش‌هایی است که محققان آن‌ها را به کار می‌گیرند تا از نظر اقتصادی بتوان داروها و فرآورده‌های به روز و اقتصادی به دست آورد.
در ادامه به معرفی برخی خواص میوه‌های تابستانی مثل انگور، گلابی و هلو می‌پردازیم. کربوهیدرات گلابی و پروتئین انگور مثالی از متابولیت‌های اولیه هستند:

انگور، هلو و گلابی میوه‌های تابستانی که خواص مفید و دارویی دارند. به عنوان مثال انگور، میوه‌ای ملین است و برای درمان یبوست مفید است. انگور برای سلامتی قلب، ریه و کلیه نافع است و به علت داشتن املاح و مواد سلولزی، ملین و مدر بوده و برای مبتلایان به اوره بالای خون (نقرس) مفید است. این میوه نه تنها قند را افزایش نداده، بلکه در کاهش آن نیز موثر است. گلابی سرشار از فیبر لینین و موثر در کاهش کلسترول خون است. هر دو گلابی و هلو سرشار از ویتامین‌های مفید از جمله ث هستند. کربوهیدرات از متابولیت‌های اولیه گلابی است. کلسیم گلابی بیشتر از هلو است. در عوض، هلو پتاسیم بیشتری از گلابی دارد. انگور پروتئین دارد. فسفر هلو از سایرین بیشتر است.

گلابی در تمام مناطق ایران به طور بومی وجود داشته است. حتی نقاط گرمسیری نیز زیر درختان نخل امکان کشت گلابی دارند، و اگر هم منطقه بسیار ساحلی باشد، می‌توان کاکتوسی کاشت که میوه آن گلابی خاردار یا انجیر کاکتوس است.
گلابی را شاه میوه یا آمرود هم می‌نامند و به میوه پیوندی و شاداب آن شاه آمرود گویند. گیاه گلابی بومی آسیای غربی و اروپای شرقی مخصوصاً نواحی شمال غربی ایران و کوههای قفقاز می‌باشد. گلابی بعد از سیب مهم ترین میوه دانه دار دنیا و ایران به شمار می‌آید. گلابی را در زبان عربی سَفرجَل یا عَرمُوط و در زبان انگلیسی PEAR می‌گویند.
گونه های مختلف گلابی طعم های گوناگون از ترش تا شیرین دارند. این میوه حاوی ویتامین های ای و ث، کلسیم، آهن، منیزیم و روی است. چون گلابی میوه آبداری است و حاوی ویتامین ث می‎‌باشد، در زیبایی پوست بسیار مؤثر است. از خواص گلابی ملین بودن آن است. هم‌چنین، دانه‌های ریزی که در موقع خوردن گلابی زیر دندان احساس می‌شود، برای دفع مواد زائد بدن بسیار مؤثر است.
تعداد ارقام گلابی موجود در ایران حدود 120 نوع است. مهمترین ارقام بومی آن عبارتند از:
شاه میوه کرج، شاه میوه خراسان، شاه میوه اصفهان، گلابی نطنز کاشان، محمدعلی مشهد، سه فصله کرج، سیبری، و گلابی پیغمبری.
تصویر زیر مربوط به گلابی شاه میوه خراسان است که در دنیا بسیار معروف می‌باشد:
شهرت گلابی ایرانی گاهی تا حدی بالاست که آن را قبل از سیب و یا انار ایرانی می‌شناسند. نهال گلابی شاه میوه از پرطرفدارترین ارقام نهال در ایران است که میوه آن زرد رنگ است، اندازه به نسبت بزرگی داشته و بسیار لذیذ و آبدار می‌باشد.
از گلابی‌های خارجی نیز که کم و بیش در ایران کشت می‌شوند می‌توان: آنژو، وینترنلیس، بارتلت، دوشس، ژاندارک، باسه، کولمار، بوره ژیفار و دوینه دوکومیس را نام برد.
یک نوع گلابی جنگلی که در کهکیلویه و بویر احمر می‌روید و تخم آن زیاد است را انجوجک می‌نامند. میوه آن قابل استفاده نیست، ولی زمانی که میوه روی خاک می‌افتد و می‌پوسد، تخم آن را جمع آوری می‌کنند که استفاده درمانی زیادی دارد.

درختان گلابی در تحمل سرمای زمستان به شکل متفاوتی عمل می‌کنند. به نحوی که گونه‌های مختلف این درختان سرما را بین -25 الی -40 را می‌توانند تحمل کنند. جوانه‌های گلابی در حدود 600-1500 ساعت دمای زیر 7 درجه سانتیگراد نیاز دارند تا در بهار سال بعد بتوانند باز شوند و باردهی داشته باشند.

به همین دلیل در مناطق گرمسیری و یا نیمه گرمسیری این گیاه قابل کشت نیست، زیرا به دلیل عدم وجود چنین سرمایی، نیاز سرمایی درختان گلابی برطرف نمی‌شود و آن‌ها قادر به تولید جوانه گل و میوه نخواهند بود. اما، در مناطق گرمسیری ایران کاشت گلابی خاردار امکان پذیر است. این میوه بیضی قرمز بنفش است. سطح آن از خارهای ریز پوشیده است. گوشت این میوه شیرین و آبدار است و دانه‌های ترد سیاه رنگی در بافت آن وجود دارد. کاکتوس پخته طعم مارچوه و یا فلفل دلمه‌ای سبز دارد.
تصویر گلابی خاردار، میوه کاکتوس:
در مورد نگهداری گلابی نیز می‌توان گفت وجود تابستان‌های گرم و بدون باران در کنترل بیماری آتشک Fire blight که از بیماری‌های مهم گلابی است تاثیر مثبت دارد.